آغاز یک همکاری نمادین در اوج جنگ سرد
در ۱۷ ژوئیه ۱۹۷۵، در اوج جنگ سرد، دو رقیب دیرینه، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی، در اقدامی بیسابقه، فضاپیماهای خود را در مدار زمین به هم متصل کردند. فضانورد آمریکایی «توماس استافورد» و کیهاننورد شوروی «الکسی لئونوف» در ارتفاع ۲۲۵ کیلومتری زمین با یکدیگر دست دادند و مأموریت آپولو–سایوز را به نقطه عطفی در تاریخ فضا تبدیل کردند.
این مأموریت که نخستین پرواز بینالمللی سرنشیندار در فضا بود، نه تنها از نظر فنی پیچیده، بلکه از نظر سیاسی بسیار حساس بود. دو کشور با نظامهای متضاد، که تا پیش از آن در رقابتی سخت برای تسلط بر فضا بودند، حالا در یک همکاری مشترک شرکت میکردند.
جرقههای اولیه: از پیشنهاد کندی تا آغاز مذاکرات
ایده همکاری فضایی میان دو ابرقدرت به سال ۱۹۶۳ و سخنرانی تاریخی «جان اف. کندی» در سازمان ملل بازمیگردد. او پیشنهاد کرد که چرا انسانها نتوانند بهجای رقابت، در فتح فضا با یکدیگر همکاری کنند. اگرچه این ایده پس از ترور کندی به تأخیر افتاد، اما پیروزی آمریکا در مأموریت آپولو ۱۱ و کاهش پشتیبانی عمومی از پروژههای فضایی، راه را برای تجدیدنظر در سیاستهای فضایی واشنگتن هموار کرد.
از سوی دیگر، شوروی نیز با بحرانهای بینالمللی نظیر اشغال چکسلواکی و فشارهای اقتصادی مواجه بود. هر دو کشور بهدنبال بازسازی وجهه بینالمللی خود بودند و یک پروژهی مشترک فضایی میتوانست راهی مؤثر برای این هدف باشد.
عکاس: NASA
موانع دیپلماتیک و فنی: از تفاوت زبان تا ترکیب هوای فضاپیما
همکاری آپولو–سایوز در ظاهر ساده بود: اتصال دو فضاپیما، انتقال خدمه، تبادل هدایا و انجام آزمایشها. اما در واقعیت، موانع بزرگی سر راه بود: تفاوت زبان، فرهنگ، طراحی فنی، حتی ترکیب گازهای داخل فضاپیما!
- فضاپیمای آپولو از اکسیژن خالص با فشار پایین استفاده میکرد، درحالیکه سایوز هوایی مشابه سطح زمین (اکسیژن + نیتروژن) با فشار استاندارد داشت.
- سیستمهای هدایت آپولو عمدتاً دستی و سایوز خودکار بود.
- تفاوت نگاه مهندسی و استانداردهای ایمنی در دو کشور، اعتماد متقابل را دشوار میکرد.
برای حل این چالشها، یک ماژول اتصال ویژه طراحی شد که بین دو فضاپیما قرار گرفت و امکان عبور ایمن خدمه را فراهم کرد. این ماژول با ساختار آندروژین (بدون تفاوت در طراحی دو طرف) ساخته شد تا هیچکدام از کشورها برتری فنی بر دیگری نداشته باشند.
روز مأموریت؛ اتصال در مدار و دستدادن تاریخی
در ۱۵ ژوئیه ۱۹۷۵، سایوز از بایکونور و آپولو از فلوریدا پرتاب شدند. دو روز بعد، در مدار زمین، اتصال موفقیتآمیز انجام شد و صحنهای بهیادماندنی رقم خورد: دست دادن دو فضانورد در فضا، زیر نگاه میلیونها بیننده تلویزیونی.
در طول دو روز همکاری، خدمه به تبادل هدایا، صرف غذاهای مشترک مانند برشچ (سوپ روسی) و اجرای آزمایشهای علمی پرداختند. آنها حتی آب توتفرنگی نوشیدند و با لحنی شوخطبع، «نوشیدنی ویژه مأموریت» را خلق کردند.
ماجراهای غیرمنتظره: از پشهی فلوریدایی تا گازهای سمی
در میان صحنههای صلحآمیز و همکاری، مأموریت بدون حادثه هم نبود. در فضاپیمای آپولو، یک پشهی غولآسا از فلوریدا به فضا رفته بود! و بدتر از آن، هنگام بازگشت به زمین، نقصی فنی موجب ورود گازهای سمی به داخل کپسول شد که ونس برند را بیهوش کرد. با وجود این، هر سه فضانورد زنده ماندند و بهسرعت بهبود یافتند.
پیامی فراتر از فضا؛ میراث پایدار آپولو–سایوز
اگرچه مأموریت دومی برای آپولو–سایوز برنامهریزی شد اما اجرا نشد. تنشهای دهه ۸۰ باعث توقف همکاری مستقیم میان دو کشور شد. با این حال، این مأموریت سنگبنای پروژههای بینالمللی بعدی شد: از مشارکت در ایستگاه فضایی میر در دهه ۹۰ تا ساخت ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) که از سال ۲۰۰۰ تاکنون فعال است.
به گفتهی دکتر عاصف صدیقی، مورخ تاریخ فضایی، آپولو–سایوز آغازگر نسلی از همکاریهای بینالمللی در فضا بود که اکنون به امری بدیهی بدل شده است.
آیا امکان تکرار وجود دارد؟
امروزه، چشمانداز همکاریهای فضایی بار دیگر تیره شده است. آمریکا با چین وارد رقابت شده و روسیه از ادامه کار در ایستگاه فضایی بینالمللی فاصله گرفته است. اما کارشناسان مانند دکتر صدیقی و دکتر کراسنیاک تأکید میکنند که آپولو–سایوز نشان داد همکاری حتی در دشوارترین شرایط ممکن است.
این مأموریت به همهی جهانیان نشان داد که «آن سوی مرزها»، انسانهایی شبیه به ما زندگی میکنند؛ با امید، ترس، مسئولیت، و آرزوی کشف.
نتیجهگیری: آپولو–سایوز، پلی میان دو جهان
مأموریت آپولو–سایوز فراتر از یک عملیات فنی بود. این مأموریت، نماد گفتوگو، همدلی و کشف زمینههای مشترک بین دشمنان دیرینه بود. نیمقرن بعد، در دنیایی پرتنش، یادآوری آن دستدادن ساده در فضا شاید هنوز هم بتواند الهامبخش صلح و همکاری باشد.
